Coś za mną chodzi (2014)

Po ponad dekadzie wróciłem do Coś za mną chodzi (2014) Davida Roberta Mitchella i muszę przyznać, że tym razem film zrobił na mnie jeszcze większe wrażenie niż podczas premiery. Być może wynika to również z tego, że z czasem człowiek dojrzewa jako odbiorca kultury, staje się bardziej świadomy i nabiera większej wprawy w odczytywaniu znaczeń ukrytych pod powierzchnią opowieści. A w przypadku filmu Mitchella zdecydowanie jest co „czytać”. To bowiem nie tylko znakomicie skonstruowany horror, ale również niezwykle interesujący komentarz społeczny, który z biegiem lat wcale nie traci na aktualności.

Mitchell bierze na warsztat dwa fundamentalne lęki związane z dorastaniem: seks i bliskość. Choć pozornie są to problemy charakterystyczne przede wszystkim dla okresu dojrzewania, film pokazuje, że w rzeczywistości pozostają one obecne również w dorosłym życiu. Tytułowe zło działa według prostej, ale genialnej zasady, przenosi się poprzez kontakt seksualny i nieustannie podąża za swoją kolejną ofiarą. Seks, który powinien być doświadczeniem bliskości i przyjemności, staje się więc źródłem śmiertelnego zagrożenia. W tym kontekście Coś za mną chodzi można odczytać jako dosadną alegorię przemocy seksualnej oraz traumy, która potrafi prześladować człowieka przez całe życie. Klątwa przechodząca z jednej osoby na drugą tworzy swoisty łańcuch lęku, cierpienia i śmierci, podobnie jak nierozpracowana trauma może być przekazywana dalej.

Fabuła filmu koncentruje się wokół nastoletniej Jay, która po seksualnym spotkaniu z chłopakiem dowiaduje się, że została przez niego „zarażona” tajemniczą klątwą. Od tej chwili zaczyna prześladować ją niewidzialne dla innych, niepowstrzymane zło, które może przybrać postać dowolnej osoby, znajomego, nieznajomego, dziecka czy starca, i nieustannie zbliża się do swojej ofiary. Jedynym sposobem na chwilowe uwolnienie się od zagrożenia jest przekazanie klątwy kolejnej osobie poprzez stosunek seksualny. Jay, wspierana przez przyjaciół, próbuje zrozumieć zasady działania tajemniczej istoty i znaleźć sposób na jej pokonanie. Wkrótce jednak okazuje się, że ucieczka przed nią jest równie trudna, jak pogodzenie się z własnym strachem przed dorosłością, przemijaniem i bliskością drugiego człowieka.

Właśnie dlatego Coś za mną chodzi można wziąć za opowieść o przemocy seksualnej i jej konsekwencjach. Trauma związana z intymnością potrafi całkowicie wypaczyć sposób, w jaki człowiek postrzega relacje z innymi. W filmie zostaje to przedstawione za pomocą niezwykle sugestywnego mechanizmu: osoba dotknięta klątwą może pozbyć się zagrożenia wyłącznie poprzez przekazanie go komuś innemu. Jest w tym coś przerażająco ludzkiego, cierpienie nie zostaje rozwiązane, lecz przeniesione dalej. W świecie, w którym seksualność bywa redukowana do przedmiotu konsumpcji, a kobiece ciało staje się obiektem pożądania i kontroli, pomysł Mitchella nabiera dodatkowej mocy. Intymność przestaje być bezpieczną przestrzenią, a staje się źródłem zagrożenia, którego konsekwencje mogą ciągnąć się przez całe życie.

Jednocześnie widzę w tym filmie jeszcze jeden, mniej oczywisty horror, lęk przed starością i nieuchronnym dorastaniem. Dorośli są tutaj niemal nieobecni. Jeśli już się pojawiają, często wydają się zmęczeni, pogrążeni w rutynie i odcięci od swoich dzieci. Detroit i jego podupadłe przedmieścia tworzą ponurą wizję świata, w którym dorosłość nie jest spełnieniem obietnicy lepszego życia, lecz raczej wejściem w rzeczywistość pracy, samotności, alkoholu i ekonomicznego marazmu. Szczególnie wymowny jest moment, gdy prześladująca bohaterów istota zaczyna przybierać postaci ich własnych rodziców. Zło staje się wtedy czymś więcej niż potworem, staje się przerażającą wizją tego, czym sami bohaterowie mogą stać się za kilkadziesiąt lat.

Wszystko to zostaje dodatkowo wzmocnione przez formę filmu. Coś za mną chodzi momentami bardziej przypomina niezależne kino coming-of-age niż klasyczny horror. Bohaterowie włóczą się po podupadłych przedmieściach, rozmawiają o przyszłości, snują się bez większego celu i próbują po prostu zabić czas. Ich młodość zostaje pokazana jako ostatni moment względnej wolności, zanim pojawi się ciężar dorosłego życia. Mitchell znakomicie wykorzystuje też przestrzeń, amerykańskie suburbia stają się tutaj liminalnym miejscem zawieszonym pomiędzy bezpieczeństwem dzieciństwa a nieznanym światem dorosłości. Puste ulice, zrujnowane domy, rozrośnięte żywopłoty i ciemne wnętrza mieszkań przywołują ducha Halloween (1978) Johna Carpentera, w którym pozornie znajoma przestrzeń stopniowo ujawnia swoje złowrogie oblicze.

Nie bez powodu film Mitchella bywa określany mianem jednego z najważniejszych przykładów tak zwanego „elevated horroru”. Sam termin uważam zresztą za mocno problematyczny, bo sugeruje, że dopiero współczesne horrory zaczęły opowiadać o czymś więcej niż tylko o strachu. Historia gatunku jest przecież pełna filmów, które wykorzystywały grozę do mówienia o społeczeństwie, seksualności, traumie, śmierci czy przemijaniu. Coś za mną chodzi nie jest więc wyjątkowe dlatego, że jako horror posiada „drugie dno”. Jego siła polega raczej na tym, jak konsekwentnie łączy wszystkie te znaczenia z konwencją opowieści o nadnaturalnym zagrożeniu.

Ostatecznie Coś za mną chodzi pozostaje dla mnie jednym z tych filmów, które z każdym kolejnym seansem zyskują nowe znaczenia. Można oglądać go jako świetnie skonstruowany horror, jako historię o seksualności i traumie, jako coming-of-age albo jako ponurą opowieść o dorastaniu i strachu przed przyszłością. Mitchell stworzył dzieło, które działa zarówno na poziomie czystego gatunkowego napięcia, jak i jako niezwykle wdzięczny przedmiot interpretacji. Do tego wszystkiego dochodzi fenomenalna atmosfera, zdjęcia i konsekwentnie budowane poczucie niepokoju. Po ponownym seansie nie mam więc większych wątpliwości, czas podnieść ocenę na Filmwebie do pełnej dyszki.

Oryginalny tytuł: It Follows

Produkcja: USA/2014

Dystrybucja w Polsce: cda.pl